ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ:
ΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ "ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ"

Το Μουσείο Παραδοσιακής Ζωής Κρήτης "ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ" είναι ένα φυσιολαογραφικό Μουσείο με τρεις βασικούς θεματικούς άξονες: τον λαϊκό πολιτισμό, το φυσικό περιβάλλον της Κρήτης και τη λαϊκή καλλιτεχνική δημιουργία. Από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του (ιδρύθηκε το 1992 από τον γιατρό και συγγραφέα Γιώργη Μαρκάκη και την οικογένειά του) δημιουργήθηκε  τμήμα εκπαιδευτικών προγραμμάτων που σχεδίασε και υλοποιεί από το 1996 μέχρι σήμερα μια σειρά εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Ορισμένα από τα προγράμματα αυτά είναι γενικά και εισαγωγικά, ενώ άλλα είναι μονογραφικά.

 Πρόκειται για τα προγράμματα:

• Το άρωμα της παράδοσης
• Το ουράνιο τόξο της Φύσης
• Ο καλλιτέχνης που δεν είχε όνομα
• Το κρινάκι της θάλασσας επιστρέφει στις ακτές
• Πανηγύρι με τη γύρη
• Χερσόνησος, η ιστορία μιας βυθισμένης πόλης

Τα προγράμματα απευθύνονται σε μαθητές Δημοτικού ή Γυμνασίου και προσαρμόζονται ανάλογα με τη συγκεκριμένη κάθε φορά τάξη. Η διάρκειά τους είναι μία ώρα και τριάντα λεπτά. Υποστηρίζονται από εποπτικό υλικό (ηχοράματα-παραγωγές του Τμήματος Οπτικοακουστικών Μέσων του Μουσείου, φυλλάδια) και μπορούν να τα παρακολουθήσουν σχολικές ομάδες των 25 - 30 παιδιών. Στο τέλος κάθε προγράμματος δίνεται στους εκπαιδευτικούς έντυπο αξιολόγησης του προγράμματος για συμπλήρωση.

Αναλυτικότερα:

1.ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ : απευθύνεται σε σχολικές ομάδες Δημοτικού που επισκέπτονται για πρώτη φορά το Μουσείο. Πρόκειται για ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα με λαογραφικό περιεχόμενο αλλά και φυσιογνωστικές αναφορές. Σκοπός του είναι να βοηθήσει τα παιδιά να εξοικειωθούν με το χώρο του Μουσείου  και να προσεγγίσουν βιωματικά την έννοια της Παράδοσης και τις ποικίλες εκφάνσεις της. Το πρόγραμμα αυτό περιλαμβάνει:

Α. Εισαγωγή - Ηχόραμα

Με την άφιξη των παιδιών στο Μουσείο η μουσειοπαιδαγωγός τα συγκεντρώνει στο αμφιθέατρο, όπου γίνεται μια σύντομη εισαγωγή και συζήτηση στο αντικείμενο του Μουσείου. Στη συνέχεια στην αίθουσα προβολών του Μουσείου προβάλλεται ηχόραμα που παρουσιάζει στοιχεία της Κρητικής χλωρίδας καθώς και εικόνες από χώρους του Μουσείου που δεν θα ‘χουν το χρόνο τα παιδιά να επισκεφθούν διεξοδικά.

Β. Επίσκεψη χώρων επιλεγμένων για δραστηριότητες

α.Αρωματικά φυτά :  στον κήπο των αρωματικών παίζουμε ένα παιχνίδι αναγνώρισης σημειολογικού χαρακτήρα, όπου τα παιδιά με βάση τις πληροφορίες και τα βοτανολογικά στοιχεία που τους έχουμε δώσει, μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα αρωματικά φυτά από την οσμή και την εξωτερική εμφάνισή τους, και τα συνδέουν με τις ιδιότητες και τη χρηστικότητά τους.

β.Αλώνι: στο αλώνι γίνεται ένα μικρό δρώμενο - αναπαράσταση της παραδοσιακής αυτής ασχολίας με χρήση αυθεντικών εργαλείων : αλώνισμα,  λίχνισμα,  κοσκίνισμα .

γ.Μύλος:  γνωριμία με τους μύλους και τους μυλωνάδες αλλά και με την κρητική μαντινάδα, τα βασικά μετρικά χαρακτηριστικά και τις θεματικές αναφορές της. Αφηγούμαστε την ιστορία του Καβρού, του ριμαδόρου - μυλωνά που έγραφε μαντινάδες στον τοίχο του μύλου του για τη γυναίκα του και ενθαρρύνουμε τα παιδιά να μας πουν μαντινάδες που ξέρουν, αλλά και να αυτοσχεδιάσουν, συνθέτοντας νέες με έμφαση στο γλωσσικό ιδίωμα που θα χρησιμοποιήσουν.

Στη συνέχεια μεταφερόμαστε στους εσωτερικούς χώρους και κάνουμε μια σύντομη επίσκεψη στο Κρητικό σπίτι (πόρτεγο & ανώγειο) και τα εργαστήρια παραδοσιακών ασχολιών.

Το πρόγραμμα τελειώνει με τον αγώνα γνώσεων για την παράδοση, που γίνεται είτε προφορικά είτε γραπτά.  12 ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών - διανθισμένες και με χιούμορ - που στοχεύουν στο να εμπεδώσουν τα παιδιά γνώσεις που πήραν στο Μουσείο ή είχαν από πριν και να δημιουργήσει μια, έστω στιγμιαία, άμιλλα μεταξύ των παιδιών σ' ένα γνωστικό αντικείμενο που  συχνά εκφεύγει της σχολικής ύλης.

2. Ο ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΟΝΟΜΑ: εκπαιδευτικό  πρόγραμμα που καλύπτει τις θεματικές ενότητες της  Λαϊκής Τέχνης και της Αισθητικής Αγωγής. Σκοπός του η γνωριμία των παιδιών με βασικά στοιχεία της Λαϊκής τέχνης (υλικά, θεματολογία, τρόπος εργασίας) και η καλλιέργεια της αισθητικής αντίληψής τους.

α. Εκθετήριο λαϊκών καλλιτεχνών  - Ηχόραμα    

Στο εκθετήριο γίνεται ένας διάλογος για τους λαϊκούς καλλιτέχνες και τα έργα τους, τα υλικά που χρησιμοποιούν, τα θέματα που αποδίδουν με τα έργα τους, τις πηγές έμπνευσής τους με παραπομπές στις εμπειρίες και βιώματα των παιδιών από τη ζωή στο χωριό και τη φύση.

β.Δεντρό: στο "Δεντρό", ένα ξυλόγλυπτο έργο που μνημειώνει κορυφαίες στιγμές και μορφές της Κρητικής ιστορίας από την αρχαιότητα μέχρι τη νεότερη εποχή, τα παιδιά παίζουν ένα παιχνίδι αφής. Τους δείχνουμε τα 16 λαξεμένα ιστορικά θέματα, κρύβουμε τα μάτια τους μ' ένα μαντήλι και τα καλούμε να αναγνωρίσουν με την αφή τα διάφορα θέματα. Έτσι εξοικειώνονται με το έργο τέχνης και το εντάσσουν μέσα στην ιστορική του προοπτική.

Στη συνέχεια τα παιδιά καλούνται να ανακαλύψουν στους υπαίθριους αλλά και στους εσωτερικούς χώρους του Μουσείου άλλα έργα Λαϊκής τέχνης, που συνυπάρχουν με τα λοιπά εκθέματα του Μουσείου. Τέλος, δημιουργούν τις δικές τους συνθέσεις με απλά ή άχρηστα υλικά  (αποξηραμένα φυτά και λουλούδια).

3. ΤΟ ΟΥΡΑΝΙΟ ΤΟΞΟ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ: πρόγραμμα που εντάσσεται στην ενότητα Φυσιογνωσία και Περιβαλλοντική αγωγή και κινητοποιεί τη σκέψη, τη φαντασία και τη δημιουργικότητα των μαθητών. Τα παιδιά παρατηρούν και αναγνωρίζουν φυτικά υλικά (σπόρους, ρίζες, φύλλα, καρπούς κ.ά.). Διαπιστώνουν πώς άχρηστα υλικά και φυσικά στοιχεία μπορούν να μεταποιηθούν σε χρήσιμα και όμορφα αντικείμενα και να αποκτήσουν μια νέα ζωή μέσα από τρόπους ανακύκλωσης.

4. ΤΟ ΚΡΙΝΑΚΙ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΙΣ ΑΚΤΕΣ: εκπαιδευτικό πρόγραμμα περιβαλλοντικής αγωγής που υλοποιείται το μήνα Νοέμβριο στον παραθαλάσσιο χώρο έξω από το Μουσείο. Οι στόχοι του προγράμματος είναι η φυσιογνωστική μύηση των μαθητών μέσα από μια περιβαλλοντική δραστηριότητα, ο ουσιαστικός και συμβολικός εμπλουτισμός της τοπικής χλωρίδας με ένα φυτικό είδος που ενδημούσε στα βόρεια παράλια της Κρήτης πριν την εξάπλωση του τουρισμού, καθώς και η τόνωση της συλλογικότητας των παιδιών.

Συγκεκριμένα, τα παιδιά ύστερα από ένα σύντομο σχετικό ηχόραμα που παρακολουθούν  αναλαμβάνουν συγκεκριμένους ρόλους (σκαλιστής - φυτευτής - ποτιστής - εξερευνητής) για τη διεκπεραίωση του προγράμματος. Στη συνέχεια βγαίνουν από το Μουσείο -ενέργεια συμβολική, αφού έτσι καταργούμε τα σύνορά του με τον έξω κόσμο- και στην παραλία  ασχολούνται με όλα τα στάδια της φύτευσης ενός φυτικού είδους, λειτουργώντας ως ομάδα και όχι ως άτομα.

Για το έτος 2002 το τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων του Μουσείου έχει σχεδιάσει και υλοποιεί δύο νέα εκπαιδευτικά προγράμματα.

5. "ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΜΕ ΤΗ ΓΥΡΗ": για παιδιά Νηπιαγωγείου και πρώτων τάξεων του Δημοτικού. Το πρόγραμμα υλοποιείται στο "Σπίτι της μέλισσας και του κεριού" που υπάρχει στο Μουσείο και στοχεύει στην εξοικείωση των παιδιών με τον κόσμο της μέλισσας. Χρησιμοποιώντας τη "στρατηγική της αράχνης" τα παιδιά συγκεντρώνουν υλικό και δημιουργούν το "παραμύθι της κερήθρας". Στη συνέχεια μέσα από τη δραματοποίηση του παραμυθιού και την ενσάρκωση ρόλων κατανοούν τη δομή της κοινωνίας των μελισσών καθώς και τη διαδικασία παρασκευής μελιού και κεριού.

6. "ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΒΥΘΙΣΜΕΝΗΣ ΠΟΛΗΣ": Το πρόγραμμα απευθύνεται στους μαθητές Β' και Γ'  Γυμνασίου του Δήμου Χερσονήσου και αποτελεί μια εναλλακτική πρόταση διδασκαλίας των μαθημάτων "Ο τόπος και οι άνθρωποι" (Β' Γυμνασίου) καθώς και της Τοπικής Ιστορίας (Γ' Γυμνασίου). ( Είναι ευτυχής συγκυρία ότι το Γυμνάσιο Χερσονήσου εκπονεί στα πλαίσια της Περιβαλλοντικής εκπαίδευσης πρόγραμμα με τίτλο "Τοπική Ιστορία και Περιβάλλον", κι έτσι υπάρχει προοπτική για περαιτέρω συνεργασία ).

Σκοπός του προγράμματος είναι η συνειδητοποίηση της ιστορικής συνέχειας, η σύνδεση παρόντος - παρελθόντος, η ανάδειξη του ιστορικού περιβάλλοντος χώρου του Μουσείου, η ανάπλαση της ζωής στην πόλη της Χερσονήσου (25 χλμ. ανατολικά του Ηρακλείου) κατά τα αρχαία ελληνιστικά, ρωμαϊκά και παλαιοχριστιανικά χρόνια. Έτσι οι σημερινοί μαθητές -και αυριανοί πολίτες- γνωρίζουν την "άλλη όψη" της Χερσονήσου, όψη σαφώς διαφορετική από τη σημερινή εικόνα με την έντονη τουριστική ανάπτυξη και τα όχι πάντα θετικά συνεπακόλουθά της. 

Αναλυτικότερα, το πρόγραμμα προτείνει μια ιστορική διαδρομή στο Λιμάνι Χερσονήσου, ακολουθώντας το "μονοπάτι της ιστορίας". Πρόκειται ουσιαστικά για έναν περίπατο στο παρελθόν της πόλης. Τα παιδιά, αφού παρακολουθήσουν ένα συναφές ηχόραμα στους χώρους του Μουσείου, επισκέπτονται μνημεία της Χερσονήσου. Κατά τη διάρκεια του προγράμματος  κρατούν σημειώσεις στο εκπαιδευτικό φυλλάδιο που τους έχει δοθεί,  σκιτσάρουν, φωτογραφίζουν και τελειώνοντας, στο σχολείο πλέον, μπορούν να οργανώσουν μια μικρή έκθεση ή να αξιοποιήσουν όσα κατέγραψαν σε μια πρόταση για δημιουργία αφίσας ή φυλλαδίου για τη Χερσόνησο. Έτσι θα επιτευχθεί κι ένα βασικό αιτούμενο των εκπαιδευτικών προγραμμάτων -και συχνή αδυναμία τους-, η σύνδεση δηλαδή της επίσκεψης στο μουσείο με τη σχολική ύλη και το μάθημα στο σχολείο.

Το Μουσείο "ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ" πέρα από τα εκπαιδευτικά προγράμματα, συνεργάζεται με ομάδες ατόμων ειδικής αγωγής και οργανώνει  εκδηλώσεις με εκπαιδευτικό χαρακτήρα και βασικούς αποδέκτες τα παιδιά. Έτσι, το Σεπτέμβριο του 2000 πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο ημερίδα με τίτλο "Παιδί και Παράδοση",  στα πλαίσια της οποίας μαθητές του Δήμου Χερσονήσου προσέγγισαν τοπικά λαογραφικά στοιχεία μέσα από τη θεατρική απόδοση ενός τοπικού παραμυθιού, ενώ τον Απρίλιο 2002 διοργανώθηκε - μαζί με την Ένωση Φιλολόγων Ηρακλείου - εκδήλωση με θέμα "Η παράδοση στο έργο του Γ. Σεφέρη".

Επίσης, το Μουσείο στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού προγράμματος "ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2000" δημιουργεί διαδραστικό δίσκο (CD-Rom) και δικτυακό τόπο με θέμα  "Παραδοσιακά επαγγέλματα στην Ευρώπη του 18^ου και 19^ου αι.", όπου σχεδιάζεται ειδική σελίδα με εκπαιδευτικό περιεχόμενο για τους μύλους της Κρήτης, που θα επιτρέπει και τη διαδραστική συμμετοχή των παιδιών. 

Με τις δράσεις αυτές στο Μουσείο Παραδοσιακής Ζωής Κρήτης  "ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ" προσπαθούμε, αξιοποιώντας την "αυτενεργό μάθηση", να ενεργοποιήσουμε όλες τις αισθήσεις των μαθητών, ώστε η επίσκεψή τους στο μουσείο από εκπαιδευτικός περίπατος να μεταλλαχθεί σε εκπαιδευτική περιπέτεια. Η ανταπόκριση  των παιδιών, που παρακολουθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τα προγράμματα και συμμετέχουν σ' αυτά, καταδεικνύει ότι τα παιδιά οικειώνονται το μουσείο  - που από χώρος αδιαφορίας , πλήξης ή και αποστροφής, γίνεται τόπος χαράς και κεφιού, βιωματικής γνώσης και αυτοσυνειδησίας -. 

Μαίρη Μπαριτάκη

Φιλόλογος - Υπεύθυνη  Τμήματος Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων